re­pro­duk­cje czar­no-bia­łych zdjęć z po­cząt­ku XX wie­ku, dru­ko­wa­ne na pa­pie­rze po­wle­ka­nym czte­re­ma ko­lo­ra­mi (aby wier­nie od­wzo­ro­wać to­na­cję ory­gi­na­łów), były  r ę c z n i e  w k l e j a n e  do środ­ka tomu

kom­po­zy­cję ty­po­gra­ficz­ną stron wi­dzą­cych ce­cho­wał kla­sycz­ny umiar, ale opra­wa była wy­jąt­ko­wa: ty­tu­la­ria drukowano ze skła­du ręcz­ne­go (na stu­diach na­le­ża­łem do ostat­nie­go rocz­ni­ka, któ­ry miał za­ję­cia w ze­cer­ni) | na za­dru­ko­wa­nej na of­fse­cie zie­lo­nej apli zło­ży­łem je ma­te­ria­łem ze­cer­skim: pół­gru­bą od­mia­ną kro­ju Mo­de­na – imię i na­zwi­sko au­to­ra, od­mia­ną ja­sną – ty­tuł, a gru­bą Pa­neu­ro­pą – na­zwę wy­daw­nic­twa (ory­gi­nal­ny lo­go­typ ofi­cy­ny za­pro­jek­to­wa­łem Fu­tu­rą) | w cen­trum kom­po­zy­cji umie­ści­łem pa­pie­ro­wą na­lep­kę z od­bit­ką XVI-wiecz­ne­go ini­cja­łu z li­te­rą „M” (jak Mi­ner­wa – ty­tuł se­rii) | do czar­ne­go płót­na do­bra­łem ka­pi­tał­kę w tym sa­mym od­cie­niu, li­ter­nic­two na grzbie­cie było ko­lo­ru oklej­ki i w tym sa­mym ko­lo­rze obie wyklejki

zła­ma­łem książ­kę dwie­ma od­mia­na­mi bez­sze­ry­fo­we­go gro­te­sku, z sze­ro­ki­mi (na dwa cen­ty­me­try) wcię­cia­mi na po­cząt­ku roz­dzia­łów (za to bez wcięć aka­pi­to­wych), z wy­raź­nie po­więk­szo­nym, dwu­krot­nie szer­szym od dol­ne­go mar­gi­ne­sem gór­nym i opusz­cze­niem pod­pi­sów ilu­stra­cji nie­mal na sam dół stro­ny | by wpro­wa­dzić ry­go­ry­stycz­ny ład do pro­jek­tu roz­pra­wy se­mio­ty­ka, po­słu­ży­łem się li­nia­mi ty­po­gra­ficz­ny­mi, któ­re z lo­gicz­ną dys­cy­pli­ną hie­rar­chi­zu­ją ty­tu­ły i śród­ty­tu­ły oraz sta­no­wią od­no­śni­ki do pod­pi­sów ilustracji

Kli­sze pa­mię­ci to epi­ta­fium Ma­ria­na Ko­ło­dzie­ja, wy­bit­ne­go sce­no­gra­fa, któ­ry w ostat­nim okre­sie ży­cia po­sta­no­wił zdać re­la­cję z pię­ciu lat spę­dzo­nych w obo­zie kon­cen­tra­cyj­nym w Oświę­ci­miu | aby od­dać apo­ka­lip­tycz­ny wy­miar jego wi­zji, wy­bra­łem nie­eko­no­micz­ny for­mat 220×280 mm | książ­kę wy­peł­nia­ły ca­ło­stro­ni­co­we ilu­stra­cje, nie­któ­re stro­ny wi­dzą­ce mia­ły alon­że o sze­ro­ko­ści książ­ki, za­tem pod­sta­wa re­pro­duk­cji na tych roz­kła­dach wy­no­si­ła bli­sko metr | kil­ka stron było wy­ci­na­nych wy­kroj­ni­ka­mi, nie­kie­dy wy­kroj­ni­ki słu­ży­ły też do wy­ci­na­nia nie­re­gu­lar­nych kra­wę­dzi alon­ży | wy­daw­nic­two opra­wio­ne w czar­ne płót­no (na któ­rym wy­tło­czo­ny był je­dy­nie nu­mer obo­zo­wy Ko­ło­dzie­ja) mia­ło też ob­wo­lu­tę, któ­rą sta­no­wił – skła­da­ny trzy­krot­nie – pla­kat for­ma­tu 100×70 cm z ry­sun­kiem scenografa

do opra­wy uży­łem ma­ku­la­tu­ro­wej tek­tu­ry mi­kro­fa­lo­wej, śro­dek, spo­ro mniej­szy od okład­ki, dru­ko­wa­łem na pa­pie­rze of­f­se­to­wym (Mun­ken), a barw­ne re­pro­duk­cje prac – na kre­dzie | kar­ty zo­sta­ły po­łą­czo­ne ze sobą i z okład­ką za po­mo­cą ma­szy­ny do szy­cia | ory­gi­nal­ny jest też spo­sób łą­cze­nia ilu­stra­cji z pa­pie­rem środ­ka: na tar­gu sta­ro­ci ku­pi­łem przed­wo­jen­ne nie­miec­kie szczyp­ce, któ­re w prze­myśl­ny spo­sób wy­ci­na­ją w pa­pie­rze i tek­tu­rze pro­sto­kąt­ne otwo­ry, za­ra­zem trwa­le je ze sobą wią­żąc (bez uży­cia kle­ju czy nici)

ilu­stra­cja na pierw­szej i czwar­tej stro­nie okład­ki przed­sta­wia – z dużą dozą iro­nii – de­struk­cyj­ny wpływ ko­mik­sów na nie­let­nie­go czy­tel­ni­ka | aby pod­kre­ślić kontr­kul­tu­ro­wy cha­rak­ter książ­ki, wy­dru­ko­wa­łem imię i na­zwi­sko au­to­ra oraz ty­tuł tomu na fo­lii sa­mo­przy­lep­nej (roz­wią­za­nie umoż­li­wia usu­nię­cie ty­tu­la­riów, tak aby nic nie za­kłó­ca­ło oglą­da­nia ilustracji)

to dru­ga książ­ka, przy któ­rej świa­do­mie zi­gno­ro­wa­łem re­gu­ły pro­jek­to­wa­nia (pierw­szy był ka­ta­log Mał­go­rza­ty Żer­we), ale po­nie­waż do­ty­czy pop- i kontr­kul­tu­ro­wej dzie­dzi­ny, mia­ło to uza­sad­nie­nie | układ gra­ficz­ny jest zmien­ny, nie­prze­wi­dy­wal­ny, dy­so­nan­se i nie­re­gu­lar­no­ści sta­no­wią me­to­dę projektową

na środ­ku okład­ki wy­ko­na­nej ze szla­chet­ne­go, gład­kie­go kar­to­nu umie­ści­łem wy­cię­tą na plo­te­rze na­klej­kę z syl­wet­ką ko­nia z jed­ne­go z płó­cien malarza

na okład­ce, wy­ko­na­nej z sza­re­go ma­ku­la­tu­ro­we­go kar­to­nu, do­mi­nu­je wiel­ki czar­ny uko­śnik – sym­bol zmia­ny albo ty­tu­ło­we­go wy­bo­ru (a za­ra­zem sy­gnet ofi­cy­ny słowo/obraz)

w to­mi­ku klu­czo­wą rolę od­gry­wa­ją zdję­cia – sta­no­wią ko­men­tarz i za­ra­zem kon­tra­punkt utwo­rów | za­chę­cił mnie do tego roz­wią­za­nia sam au­tor, któ­ry jeż­dżąc na uczel­nię, sta­le ko­rzy­stał z pod­miej­skiej ko­lej­ki, a ukry­te prze­ze mnie w grzbie­cie to­mi­ku fo­to­gra­fie uka­zy­wa­ły przed­mio­ty bę­dą­ce jego talizmanami

na­kle­jo­ny po­ni­żej ty­tu­la­riów nie­wiel­ki skra­wek bia­łe­go su­ro­we­go płót­na daje wra­że­nie ob­co­wa­nia z relikwią

ty­tuł pro­jek­tu stał się in­spi­ra­cją po­my­słu gra­ficz­ne­go ka­ta­lo­gu: pre­zen­ta­cje prac twór­ców z obu aka­de­mii za­czy­na­ły się każ­da z in­nej stro­ny książ­ki – aby obej­rzeć dru­gą, na­le­ża­ło ob­ró­cić książ­kę do góry no­ga­mi | za tym roz­wią­za­niem po­dą­żał pro­jekt okład­ki | jego pod­sta­wą był znak re­cy­klin­gu, któ­ry w su­ge­styw­ny spo­sób przed­sta­wiał ideę con­ti­nu­um wza­jem­nych kon­tak­tów ar­ty­stów z obu uczelni