na okład­ce z sza­re­go pa­pie­ru pa­ko­we­go wy­dru­ko­wa­łem eks­pre­sjo­ni­stycz­ną gra­fi­kę, bez żad­nych li­ter, a na­zwi­sko ar­ty­sty wid­nie­je je­dy­nie na grzbiecie

po otwar­ciu mo­no­gra­fii czy­tel­nik oglą­da sze­reg stron z bru­tal­ny­mi ka­dra­mi z płó­cien Wit­kow­skie­go | ostro cią­łem ory­gi­nal­ne kom­po­zy­cje, przy­bli­ża­łem frag­men­ty, żeby moc­niej od­dzia­ły­wa­ły na czy­tel­ni­ka | do­pie­ro po kil­ku­dzie­się­ciu stro­nach za­wie­ra­ją­cych wy­łącz­nie dru­ko­wa­ne na spad dra­stycz­ne de­ta­le ob­ra­zów po­ja­wia się pierw­szy roz­kład z tek­stem – są to kar­ty ty­tu­ło­we książki

tekst zło­żo­ny jed­no­ele­men­to­wą sze­ry­fo­wą an­ty­kwą w nie­ty­po­wym sze­ro­kim ła­mie zo­stał wy­dru­ko­wa­ny na bar­wio­nym w ma­sie cien­kim pa­pie­rze w ko­lo­rze nie­bie­skim, co wpro­wa­dza nie­co kon­tra­stu do tej sub­tel­nej pu­bli­ka­cji | po­mysł na­wią­zu­je do roz­wią­zań sto­so­wa­nych w Eu­ro­pie w dru­kach ar­ty­stycz­nych w la­tach 50. i 60. XX wie­ku – ta­kie jest też da­to­wa­nie ry­sun­ków artystki

de­ka­dę temu do­sta­łem pro­po­zy­cję edy­cji tomu, któ­ry opo­wia­dał o re­no­wa­cji za­byt­ko­wych or­ga­nów w ko­ście­le pro­te­stanc­kim w Ko­lo­nii-Bay­en­thal | zle­ce­nie po­trak­to­wa­łem jako wy­zwa­nie, po­nie­waż Niem­cy po­wąt­pie­wa­li, czy po­tra­fię do­rów­nać ich stan­dar­dom typograficznym

ob­wo­lu­ta dru­ko­wa­na była tri­ple­xem, przy czym trze­cim ko­lo­rem był ko­lor zło­ty (tri­plex to druk trze­ma ko­lo­ra­mi: obok zło­te­go – uży­łem czer­ni i se­pii o cie­płym od­cie­niu | dzię­ki temu fo­to­gra­fia na ob­wo­lu­cie uzy­ska­ła sub­tel­ny zło­ta­wy po­blask jak na sta­rych od­bit­kach, na któ­rych po­dob­ny efekt jest wy­ni­kiem wy­trą­ca­nia się szla­chet­ne­go metalu

wszyst­kie re­pro­duk­cje zdjęć Ste­fa­nii Gur­do­wej w środ­ku al­bu­mu były rów­nież dru­ko­wa­ne tri­ple­xem, przy czym ko­lor zło­ty za­stą­pi­łem se­pią o chłod­niej­szym odcieniu

aby czy­tel­nie zła­mać nie­jed­no­rod­ny tekst po­dzie­li­łem ko­lum­nę na trzy łamy | w środ­ko­wym, naj­szer­szym ła­mie umie­ści­łem wła­ści­wy sce­na­riusz, przy czym za­sto­so­wa­łem an­ty­kwę sze­ry­fo­wą do ła­ma­nia tre­ści, bez­sze­ry­fo­wy moc­ny gro­tesk dla nazw po­sta­ci (do­dat­ko­wo są one wy­su­nię­te poza lewą kra­wędź łamu) oraz de­li­kat­ny gro­tesk dla di­da­ska­liów (któ­re są wcię­te wzglę­dem po­zo­sta­łe­go tek­stu) | po le­wej stro­nie głów­ne­go łamu umie­ści­łem nu­me­ra­cję wier­szy od­dzie­lo­ną cien­ką li­nią ty­po­gra­ficz­ną | w le­wym ła­mie zna­la­zły się zło­żo­ne gro­te­skiem (i do­dat­ko­wo ko­lo­rem spe­cjal­nym) ko­men­ta­rze re­dak­tor­skie, a w pra­wym ła­mie – przy­pi­sy (zło­żo­ne tym sa­mym ko­lo­rem) z nu­me­ra­mi wier­szy jako od­no­śni­ka­mi | tekst sce­na­riu­sza zaj­mo­wał wy­łącz­nie stro­ny nie­pa­rzy­ste, a na pa­rzy­stych re­pro­du­ko­wa­łem zdję­cie ze spek­ta­klu od­po­wia­da­ją­ce do­kład­nie dru­ko­wa­ne­mu obok frag­men­to­wi sce­na­riu­sza (je­że­li bra­ko­wa­ło zdję­cia, lewa stro­na po­zo­sta­wa­ła wakatowa)

dłu­go po­szu­ki­wa­łem kro­ju pi­sma od­po­wied­nie­go do ła­ma­nia ty­tu­la­riów, w koń­cu wpa­dłem na po­mysł, aby po­pro­sić Wil­ko­nia o od­ręcz­ne na­pi­sa­nie ty­tu­łu książ­ki oraz nu­me­rów dwu­na­stu ksiąg (Wil­koń stwo­rzył wie­le wer­sji li­ter­nic­twa, z któ­rych po­tem wy­bie­ra­łem naj­bar­dziej udane)

tekst pod­sta­wo­wy zło­ży­łem kla­sycz­ną re­ne­san­so­wą an­ty­kwą, wpro­wa­dził też do­dat­ko­wy ko­lor – nu­me­ry wer­sów, pa­gi­nę i pierw­szy wiersz każ­dej księ­gi wy­róż­ni­łem czer­wie­nią, na­wią­zu­jąc do tra­dy­cji drukarskiej

książ­ka jest opo­wie­ścią o dzie­jach gma­chów sta­no­wią­cych sie­dzi­bę Mi­ni­ster­stwa Spra­wie­dli­wo­ści: są to czte­ry bu­dyn­ki usy­tu­owa­ne w Ale­jach Ujaz­dow­skich w War­sza­wie, wznie­sio­ne ko­lej­no w la­tach: 1906, 1913, 1930 i 1948 | po­dzie­li­łem tom na pięć roz­dzia­łów od­po­wied­nio do tych dat rocz­nych i do­da­łem jesz­cze rok 1944, kie­dy w po­wsta­niu war­szaw­skim spło­nę­ła jed­na z ka­mie­nic, na któ­rej miej­scu wy­bu­do­wa­no gmach po­wo­jen­ny | wstęp opo­wia­dał o dzie­jach Alei Ujaz­dow­skich, ko­lej­ne roz­dzia­ły przed­sta­wia­ły hi­sto­rię bu­do­wy i ar­chi­tek­tu­rę każ­de­go z gma­chów oraz epi­zo­dy z dzie­jów naj­now­szych War­sza­wy, któ­re mia­ły miej­sce w ich po­bli­żu (w la­tach, gdy bu­dow­le były wznoszone)

okład­kę okle­iłem ciemno­zielonym mar­mur­kiem przy­go­to­wa­nym ręcz­nie w pra­cow­ni Hert­ma­nus w Śre­mie, dzię­ki cze­mu każ­dy eg­zem­plarz róż­ni się od po­zo­sta­łych, a na wy­klej­kę wy­bra­łem pa­pier że­ber­ko­wy w na­tu­ral­nym kre­mo­wym ko­lo­rze | na okład­ce na­kle­jo­na zo­sta­ła sty­li­zo­wa­na na­lep­ka z tytulariami

książeczka ma niewielki format, a jej układ nawiązuje do typografii XIX wieku – epoki, w której powstał rękopis | chciałem jednak aby publikacja była współczesną edycją zaprojektowaną na wzór XIX-wiecznych wydań, a nie – wierną stylizacją: próbowałem dyskretnie i z dozą dobrego smaku oddać ducha epoki

za­mie­rza­łem w książ­ce umiesz­czać nu­me­ry stron na zmien­nej wy­so­ko­ści, aby w ten spo­sób na­wią­zać do dy­na­mi­ki dźwię­ków | wy­daw­ca jed­nak od­rzu­cił ten po­mysł jako zbyt eks­tra­wa­ganc­ki, za­sto­so­wa­łem więc cy­fry na­utycz­ne, ze­pchnię­te poza bocz­ne kra­wę­dzie stron (do­da­jąc w ja­kimś stop­niu dy­na­mi­ki stro­nom rozkładowym)

na sze­ro­kich mar­gi­ne­sach zna­la­zły się gru­be pio­no­we li­nie, któ­ry­mi za­zna­cza­łem wy­po­wie­dzi kom­po­zy­to­ra | po­nie­waż cy­ta­tów tych w tek­ście jest spo­ro, czar­ne li­nie two­rzą wy­raź­ny rytm, a jed­no­cze­śnie w do­bit­ny, ale nie­na­tręt­ny spo­sób wska­zu­ją na frag­men­ty o od­mien­nej nar­ra­cji | z ko­lei ana­li­zy po­szcze­gól­nych utwo­rów Lu­to­sław­skie­go są ozna­czo­ne za po­mo­cą sza­rej kwa­dra­to­wej klam­ry, rów­nież wy­cho­dzą­cej na margines

czar­na sce­na i czer­wo­na li­nia były od lat zna­ka­mi te­atru Ry­szar­da Majora

w środ­ku książ­ki czer­wo­na li­nia nie­na­tręt­nie, ale kon­se­kwent­nie prze­ci­na stro­ny po­cząt­ko­we ko­lej­nych roz­dzia­łów oraz roz­kła­dy wy­peł­nio­ne re­pro­du­ko­wa­ny­mi na spad ca­ło­stro­ni­co­wy­mi ko­la­ża­mi Ewy Krechowicz

w pro­jek­cie ty­po­gra­ficz­nym książ­ki zna­lazł się jesz­cze je­den nie­co­dzien­ny ele­ment: po­dwo­jo­na de­li­kat­na strzał­ka skie­ro­wa­na w pra­wo (zgod­nie z kie­run­kiem lek­tu­ry), umiesz­czo­na po na­zwi­skach au­to­rów ko­lej­nych wspo­mnień | wy­dru­ko­wa­łem ją ko­lo­rem czar­nym, aby od­róż­nić ich wy­po­wie­dzi od słów bo­ha­te­ra tomu – Ry­szar­da Ma­jo­ra – po któ­re­go na­zwi­sku strzał­ki są ko­lo­ru czerwonego